अश्विन(कोजागिरी) पौर्णिमेचा इतिहास व महत्त्व
आज अश्विन पौर्णिमा त्यानिमित्ताने आपणा सर्वांना मंगलमय सदीच्छा.💐💐🙏
बौद्ध धम्मामध्ये वर्षभरात येणाऱ्या सर्व बारा पौर्णिमेचे अनन्य साधारण महत्व आहे,त्यातल्या-त्यात अश्विन पौर्णिमा खऱ्या अर्थाने धम्म प्रचार व प्रसाराची सुरुवात करण्याचा दृष्टीकोनातून महत्त्वपूर्ण ठरते..
🖋️ तथागतांचा प्रथम उपदेश व त्यानंतर ६० दिवसाच्या आत ६० जणांचा भिक्षुसंघ तयार झाल्यावर तथागतांनी
"चरथ भिक्खवे चारीकं,बहुजन हिताय बहुजन सुखाय,लोकानुकंपाय,अत्थाय,हिताय सुखाय देवमनुस्सानं । देसेथ भिक्खवे,धम्मं आदिकल्याणं, मज्झेकल्याणं, परियोसान कल्याणं , सात्थ सब्यञजनं ,केवल परीपुण्णं परिसुद्धं, ब्रम्हचरियं पकासेथ ॥ "
🖋️(मराठी अर्थ : भिक्खूहो, बहुजनांच्या हितासाठी, सुखासाठी, लोकांवर अनुकंपा करण्यासाठी, मानवांना कल्याणकारी, धम्मपदेश करण्यात तुम्ही प्रवृत्त व्हा. प्रारंभी कल्याणपद , मध्यंतरी कल्याणपद आणि शेवटीही कल्याणपद अशा या धम्ममार्गाचा लोकांना उपदेश करा.)" असा मूलमंत्र दिला,आणि भिक्खु चारही दिशांना बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी बाहेर पडू लागले, चारिका करीत असतांना वर्षा काळात भिक्षूंना अनेक प्रकारच्या लोक निंदेचा त्रास होऊ लागला तसेच अनेक नैसर्गिक समस्या, अडचणी व कारणांमुळे तथागतांनी वर्षावासाची सुरुवात केली.त्यांचा प्रथम वर्षावास आषाढी पौर्णिमेला सुरू झाला व अश्विन पौर्णिमेस समाप्त झाला.
🖋️ सतत तीन महिने म्हणजे आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा भिक्खू संघ एका ठिकाणी वास्तव्य करतो, जेंव्हापासून विहारे उपलब्ध झाले आहेत तेंव्हापासून खासकरून विहारात वास्तव्य करण्यात येत आहे..
🖋️अश्विन पौर्णिमेनंतर नैसर्गिकरित्या वर्षाऋतु (पावसाळा) समाप्त होतो व नवीन ऋतूची (हिवाळा) सुरुवात होत असून गुलाबी थंडीचे वातावरण तयार होते, आकाश निरभ्र होऊन रात्रीच्या वेळेस चंद्राची शितल छाया पृथ्वीवर ज्यावेळेस पडते तो क्षण आल्हाददायक असतो, प्रत्येकास हवाहवासा वाटतो, पृथ्वी चंदेरी भासू लागते व रात्रीच्या वेळेसही सर्व काही ठळक दिसू लागते..
🖋️ह्याच अश्विन पौर्णिमेनंतर सर्व भिक्खूसंघ पुन्हा बहुजनांच्या हितासाठी व सुखासाठी गावोगावी प्रचार-प्रसार करण्याच्या हेतूने बाहेर पडतो,या दिवशी बुद्धाच्या धम्माच्या प्रचार-प्रसाराचे नवे वार्षिक पर्व सुरु होते,म्हणून बौद्ध धम्मात या पौर्णिमेचे महत्त्व अधिक आहे.
🖋️बौद्ध धम्माच्या ऱ्हासाची कारणे वाचल्या नंतर आपल्या सहज लक्षात येते की, भारतामध्ये बौद्ध धम्म नष्ट करण्यासाठी जबरदस्त प्रयत्न केले गेले आहे, बौद्ध धम्मातील सर्व सण, मंगल दिन, पौर्णिमा व इतर महत्वाच्या घटना ह्या जाणूनबुजून विषमतावादी वैदिक व्यवस्थेच्या माध्यमातून सातत्याने काऊंटर केल्या गेल्या आहेत.
🖋️अश्विन पौर्णिमेबद्दल बोलायचंच झालं तर बौद्धकाळात हा अश्विन पौर्णिमेचा वर्षावास समाप्तीचा उत्सव भव्य स्वरूपात साजरा केला जात असे, त्यात भिक्खुंना उपासकांडून नवीन चिवर, आवश्यक वस्तू व भोजनदान दिले जात असे,त्याचप्रमाणे सर्वांना खीरदान सुद्धा केली जात असे त्याचे वर्णन जातक कथेत आढळते..
🖋️अश्या महत्वपूर्ण पौर्णिमेचे महत्व नष्ट करण्याच्या हेतूने वैदिक व्यवस्थेकडून काल्पनिक कथा रचण्यात आली आहे.
🖋️गुप्त साम्राज्याचा काळात इ.स.च्या चौथ्या ते सहाव्या शतकात झालेल्या वात्स्यायनाने या दिवसाला कौमुदीजागर असे म्हटले आहे, त्यानंतर हा दिवस कोजागिरी( कोजागरी ) पौर्णिमा म्हणून वैदिक धर्मात करण्यात येवू लागला. त्यांच्या काल्पनिक पौराणिक कथेनुसार या दिवशी लक्ष्मी नावाची देवी घुबड या पक्षाच्या वाहनावरून येते व "को जाग्रती" अर्थात कोण जागे आहे हे बघते,जागे असणाऱ्यांवर प्रसन्न होऊन संपत्ती व धन-धान्याची उधळण करते..
🖋️आश्चर्याची गोष्ट ही आहे की, कोजागरी पौर्णिमा या दिवशी देखिल खीरदान केलं जातं, पण सध्या ती लोक त्याला मसाला दूध म्हणून संबोधितात...
🖋️बौद्ध धम्मात या दिवशी वर्षावास समाप्तीनिमित्त विहारांमध्ये प्रवचन, प्रबोधन, धम्मदान, व्याख्यान, ज्ञानदान यांचे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात, बौद्ध उपासक-उपासिका उपोसथ व्रत धारण करून अष्ठशीलाचे पालन करतात व सर्वांना खीरदान केले जाते..
🕯️ बौद्ध धम्माच्या प्रचार-प्रसारासाठी प्रत्येक बौद्ध अनुयायांचे कर्तव्य आहे की, सत्यता व इतिहास जाणून धम्माचरण करून जिवन प्रवास करावा...
जयभिम ,नमो बुद्धाय🙏🏻
🍀🍀🍀🍀🍀🍀🍀🍀🍀🍀
प्रत्येक बौद्धाचे आद्य कर्तव्य आहे की त्यांनी दर रविवारी बुद्ध विहारात गेले पाहिजे
🖋️डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर
(दिनांक २४ नोव्हेंबर१९५६ रोजी सारनाथ)
📚संदर्भ-डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांची भाषणे
खंड-१८(भाग-३)१९४६-१९५६.
पृ.क्र.५५९
